Takie tam różne

Wyskakując z rozpaczy*. O samobójstwach wśród młodzieży

Tydzień temu byłam na pogrzebie. Uczennica z mojej szkoły odebrała sobie życie i to w drastyczny sposób. Nie znałam jej dobrze, więc tym bardziej nie wiem, co musiało się stać w jej życiu, że zdecydowała się na taki krok. Od prawie dwudziestu lat znam za to jej ojca i myślę o nim codziennie, odkąd dowiedziałam się o tej tragedii. Nie umiem sobie nawet wyobrazić, co on przeżywa…

Pół roku temu rówieśniczka tej dziewczyny także próbowała popełnić samobójstwo. Ratunek przyszedł w ostatniej chwili, prawie jak w (choć to może porównanie nie na miejscu) hollywoodzkim filmie. Wiem jeszcze o przynajmniej jednej osobie z równoległej klasy, która miewa myśli o odebraniu sobie życia.

Nie, to nie jest kwestia tej konkretnej placówki edukacyjnej. Prób samobójczych wśród nastolatków jest coraz więcej. Według danych Komendy Głównej Policji pomiędzy 2011 a 2016 rokiem ich roczna liczba prawie się podwoiła (248 w 2011 i 475 w 2016). Do nowszych danych nie dotarłam, ale nic nie wskazuje na to, że jest lepiej. Dwa lata temu (w zupełnie innej szkole, nawiasem mówiąc) miałam uczennicę, która kilkakrotnie targnęła się na swoje życie. Za każdym razem ratowali ją rodzice.

Coraz głośniej mówi się o tym, że psychiatria dziecięca w Polsce leży i kwiczy. Brakuje specjalistów, a i wielu spośród pracujących obecnie brakuje odpowiedniego podejścia. W szkołach nie ma psychologów, a nawet jeśli są, wykorzystuje się ich do marginalnych prac (typu przygotowanie losów na festyn) albo wlepia im zastępstwa, przez co nie mają czasu na to, czym naprawdę powinni się zajmować.

Żeby lepiej zobrazować problem, przytoczę kilka historii. Wszystkie są autentyczne i każdą znam z pierwszej ręki.

EWELINA

Krótko po powrocie z urlopu macierzyńskiego zostałam wezwana do dyrekcji. Usłyszałam, że będę prowadzić nauczanie indywidualne z jedną z uczennic. W pierwszej chwili pomyślałam, że może miała jakiś wypadek, przez który nie może chodzić do szkoły. Dopiero przełożeni uświadomili mi, że Ewelina choruje na silną depresję. Wtedy zdziwiłam się jeszcze bardziej; zanim adoptowałam Księżniczkę, uczyłam klasę Eweliny. Był to bardzo sympatyczny zespół, a sama dziewczyna dała się poznać jako kulturalna, kreatywna i błyskotliwa nastolatka. Nic na zewnątrz nie wskazywało, co przeżywa. Lubiłam ją, chyba z wzajemnością. Na pierwszym spotkaniu już w ramach zajęć indywidualnych zaczęła mi opowiadać o swojej chorobie. Zapytałam, czy długo już na nią cierpi. Spodziewałam się, że usłyszę o roku albo dwóch. „Proszę pani, od podstawówki! – powiedziała Ewelina, a mnie ścięło z nóg – „Pierwszą próbę samobójczą przeprowadziłam tuż po ukończeniu szóstej klasy” – dodała. Zanim pozbierałam szczękę z podłogi, dowiedziałam się jeszcze, że zwiedziła niemal wszystkie szpitale psychiatryczne w regionie (szesnastolatka!!!), ale nie widzi żadnej poprawy. Zapytałam o powód… i wiecie, co usłyszałam?

„pani psychiatra weszła do pokoju i kazała mi wstać, a ja nie mogłam się podnieść z łóżka. Wtedy mi powiedziała, że jestem niewychowana, bo ona do mnie specjalnie przychodzi i stoi, a ja sobie leżę. I wyszła.”

– „w szpitalu w X nie wiem, po co mnie trzymali. Psychiatra jest tam jeden i to dojeżdżający, przez cały pobyt widziałam się z nim dwa razy. Takich pacjentów jak ja miał jednocześnie pewnie ze stu. No to jak miał mi ustawić leczenie?”

– „doktor Y była bardzo miła, z nią pierwszą udało mi się szczerze porozmawiać. Chyba zna się na tym, co robi – ale powiedziała, że lekarstwa, jakich potrzebuję, są produkowane z myślą o dorosłych… i właściwie to nie ma żadnych wskazówek co do dawkowania psychotropów dla takich osób jak ja. I skutki uboczne też trudno przewidzieć.”

Nawet jeżeli Ewelina coś przekręciła albo ja coś źle zapamiętałam, to i tak faktem pozostaje, że tournee po psychiatrykach zabrało jej prawie rok życia, a nie przyniosło widocznych rezultatów. Obecnie dziewczyna bierze psychotropy, po których często bywa tak pobudzona, że trudno jej się skoncentrować nie tylko na konkretnym zadaniu, ale w ogóle na temacie zajęć.

ADAM

Przez trzy lata był moim wychowankiem. Uwielbiałam go, zresztą jak całą jego klasę (o czym już pisałam). Którejś nocy dostałam od niego wiadomość: „Proszę pani, jest mi źle. Ja się dla nikogo nie liczę”. Nawiasem mówiąc, był w tym jakiś palec Boży, bo wyjątkowo nie wyłączyłam wieczorem internetu w telefonie, a zawsze to robię. W każdym razie rozmawiałam z nim przez Messengera prawie do rana. W szkole od razu wysłałam go do pani pedagog i to dzięki współpracy z nią udało się posklejać fragmenty Adamowej układanki. Otóż mój podopieczny był środkowym dzieckiem. Starsza siostra była niesamowicie uzdolniona, z kolei młodszy brat urodził się z niepełnosprawnością. Taki stan rodzinny spowodował, że Adam w czasie największej burzy hormonalnej (bardzo zresztą intensywnie doświadczanej) wiecznie czuł się odsunięty na bok. Wszystkie laury zgarniała zawsze jego siostra, zaś większość troski i uwagi rodziców otrzymywał braciszek. Dzieciak czuł się przez to odrzucony i zagubiony. W dodatku na horyzoncie pojawiła się jeszcze nieszczęśliwa miłość, która stała się kroplą przepełniającą dzban goryczy, co w przypadku Adama oznaczało myśli (a nawet zamiary!) samobójcze. Mama i tata chłopaka przyjęli zaproszenie na rozmowę ze mną, po czym w nieskończoność odkładali termin spotkania. Długo nie rozumiałam, dlaczego; do tamtej pory byli jednymi z najlepiej współpracujących opiekunów. W końcu udało mi się dogonić matkę po jednej z wywiadówek. „Nie wiedzieliśmy z mężem, co pani powiedzieć” – wytłumaczyła się – „zawiedliśmy jako rodzice na całej linii…”. Z różnych względów nie oceniam tych państwa tak surowo, jak oni sami. Natomiast historia Adama pokazuje, że depresja dotyka także takie osoby, po których nigdy byśmy się tego nie spodziewali. Na pierwszy rzut oka był to po prostu piętnastolatek z dobrego domu, wiecznie uśmiechnięty, charyzmatyczny, dobrze się uczący, osiągający sukcesy w sporcie, lubiany przez rówieśników.

MARTYNA

Ostatnio mignął mi gdzieś na Facebooku jej profil. Z ulgą pomyślałam, że przynajmniej żyje. Cierpiała (i pewnie nadal cierpi) na schizofrenię paranoidalną, była uzależniona od narkotyków, brała dopalacze. Właściwie nie wiadomo, co było pierwsze. Słyszała w swojej głowie głosy. Często ją przerażały – wtedy wrzeszczała ile sił w płucach, sprawiając, że młodsze siostry płakały i chowały się ze strachu przed nią. Innym razem  głosy kazały jej kogoś zabić. Zdążyła wziąć nóż, wybiec z domu i wsiąść do autobusu. Tylko przytomność umysłu jej ojca pozwoliła zapobiec tragedii. Z 19 lat życia łącznie kilka spędziła w szpitalach psychiatrycznych, w tym na terapii odwykowej… a właściwie terapiach, dających przeważnie jedynie chwilowy efekt. W lepszych okresach (choć „lepszy” jest tu określeniem względnym) do Martyny docierało, jak na co dzień wygląda jej życie. Wówczas próbowała je sobie odebrać. Cztery, sześć razy, może więcej. Matce, która ją ratowała, krzyczała potem w szpitalu w twarz, że jej nienawidzi, że chciała umrzeć. Rodzice próbowali ją ubezwłasnowolnić, żeby móc kontrolować jej leczenie. Biegły psychiatra podobno nie stwierdził podstaw…

Gdzie szukać przyczyn swoistej „mody” na samobójstwa wśród młodzieży? Pokuszę się o diagnozę, oczywiście amatorską, opartą tylko na doświadczeniu wychowawczym.

  1. Zmuszanie dzieci do udziału w wyścigu szczurów, często od najmłodszych lat. Koleżanka pytała mnie ostatnio, gdzie można znaleźć oficjalny ranking przedszkoli, bo chciałaby wysłać córkę do takiego, które zapewnia najwyższy poziom nauczania. Jej córka ma niecałe trzy latka!!! Z kolei jedna z moich uczennic, lat 11, chwaliła się przed wakacjami, że w ciągu tygodnia chodzi na 10 (słownie: dziesięć) różnych zajęć dodatkowych. Tymczasem mózg dziecka potrzebuje po pierwsze odpoczywać, po drugie czasem się ponudzić, bo to właśnie nuda wyzwala kreatywność, pozwala odkrywać pasje, a co za tym idzie – poznać siebie.
  2. Brak czasu dla najbliższych. Właściwie trudno tu kogokolwiek winić. Taką mamy rzeczywistość, że zapewnienie rodzinie bytu wymaga wyrzeczeń, najczęściej związanych właśnie z obecnością w domu. Fakt niestety pozostaje faktem; rodziców często nie ma przy dzieciach wtedy, kiedy są im najbardziej potrzebni.
  3. Przebodźcowanie. Pisałam chyba kiedyś o piątoklasiście, który miał trzy telefony komórkowe. Jego mama nie mogła zrozumieć, dlaczego Karolek przynosi takie słabe oceny, a przede wszystkim, dlaczego nauczyciele mówią, że wszystkie sprawdziany oddaje po pięciu minutach, przeważnie wypełnione częściowo albo byle jak. Gdzie i kiedy ten dzieciak miał się nauczyć koncentracji, skoro z każdej strony atakowała go elektronika? Oprócz wspomnianych smartfonów w pokoju miał też dwie konsole, komputer i wiecznie włączony telewizor.
  4. Wzorce z filmów i gier. Spokojnie, nie jestem wrogiem takiej rozrywki. Problem nawet chyba nie tkwi w samych treściach, ale w braku kontroli nad tym, co dzieci przyswajają. Jeszcze ze swojej poprzedniej pracy pamiętam rodzica, który kupował maluchowi (na oko sześcio-siedmioletniemu) jakąś grę oznaczoną „PEGI 18+”. Zwróciłam delikatnie uwagę na to ograniczenie, a w odpowiedzi usłyszałam: „Paaaani, to to jest pikuś! Żeby pani widziała, w co on jeszcze w domu gra…” Opisywany tutaj argument chodzi mi dziś po głowie szczególnie, a to za sprawą Księżniczki. Otóż mała od dwóch dni bawi się z wymyślonym zwierzątkiem: głaszcze, karmi, podaje mi do rąk, zabiera na spacer. Po serii pytań z mojej strony dowiedziałam się, że owo zwierzątko jest żółwiem o imieniu Tytus. Zdziwiło mnie to, bo nie mamy w otoczeniu żadnego Tytusa, włączając w to bohaterów książeczek. Kiedy dziś usłyszałam, że Tytus chodzi po drzewach (żółw?), postanowiłam dziada zgooglować. I wiecie co? Znalazłam. Tytus (a dokładniej chyba Tiddles, tylko Księżniczka go przechrzciła) pojawił się dosłownie na kilkadziesiąt sekund w jednym odcinku „Świnki Peppy”. Nasza córka ogląda bajki tylko z nami, a ani mąż, ani ja nie zwróciliśmy uwagi na tego gada. Za to nasza dwulatka nie tylko „Tytusa” zapamiętała, ale też dzięki fantazji przeniosła tę postać do realnego świata. A teraz wyobraźmy sobie, że zamiast przygód Peppy obejrzała horror…
  5. Hejt w sieci. Wielu dorosłych jest kompletnie nieodpornych na krytykę, a cóż dopiero mówić o nastolatkach, właśnie kształtujących swoją tożsamość. Dzieci bywają zaszczute przez rówieśników, czasem nawet niezdających sobie sprawy z tego, jak bardzo kogoś krzywdzą. Wszystko dzieje się często przy milczącym przyzwoleniu rodziców albo kompletnie poza ich wiedzą, co dodatkowo sprawia, że ofiary hejtu czują się samotne i całkowicie bezradne. Inna sprawa, że wielu opiekunów nie przyjmuje do wiadomości, iż ich pociechy są agresorami w internecie…
  6. Zła kondycja psychologii i psychiatrii dziecięcej, czyli wracamy do punktu wyjścia.

 

* Początek tytułu wpisu jest parafrazą słów wiersza ks. Jana Twardowskiego: „Matka Boska samobójcy tłumaczy/ nie wyskakuj tak prędko z rozpaczy”.

Reklamy
Takie tam różne

Wszystkie dzieci nasze są (i nie tylko dzieci, jak pokazuje praktyka)

red-rose-on-the-floor-3007756_960_720

To była leniwa jesienna sobota. Pogoda zniechęcała do czegokolwiek, nawet aktywna zazwyczaj grupa słuchaczy tym razem poddała się owej sennej ciszy. Być może dlatego Justynie, najmłodszej spośród nich (wówczas ledwie dwudziestoletniej), nie udało się ukryć szlochu. Płakała, wycierając łzy rękawem szarego swetra, dopóki ktoś nie podał jej chusteczki. Zapytałam, czy chciałaby wyjść, ale odmówiła. Po zajęciach podeszła do mojego biurka i poprosiła o rozmowę. Pomyślałam, że może ma jakieś problemy z dzieckiem (w czasie poprzedniego semestru urodziła synka), ewentualnie z partnerem (podobno bywał agresywny)… jednak kompletnie nie byłam przygotowana na to, co usłyszę.

Justyna wyjaśniła, że omawiany przed chwilą temat pogłębił jeszcze niezabliźnioną ranę w jej duszy. A potem opowiedziała mi historię swojego życia.

– Dorastałam w bidulu. Nigdy nie poznałam swoich rodziców, nic o nich nie wiem. Przez siedemnaście lat życia nie miałam na świecie zupełnie nikogo. Kiedy spotkałam Romka, czułam, jakbym wygrała los na loterii. Miał pracę i mieszkanie, ale nie to było najważniejsze. Kochał mnie. Pani pewnie nie wie, jak to jest… kiedy praktycznie dopiero u progu dorosłości człowiek po raz pierwszy słyszy, że jest kochany, że komuś na nim zależy, że coś znaczy… I jeszcze cała jego rodzina przyjęła mnie jak swoją… Od razu po osiemnastce wprowadziłam się do niego – zresztą gdzie miałabym się podziać? Na początku było idealnie, ale Romek robił się coraz bardziej zazdrosny i zaborczy. Bił mnie. Potem płakał, przepraszał i bił znowu… Raz nawet chciałam od niego odejść, ale nie miałam dokąd. No i zaszłam w ciążę. Wtedy było lepiej, on chciał tego dziecka, dbał o mnie. Tylko że tuż przed moim porodem stracił pracę. I to go dobiło. Zaczął więcej pić, a po kieliszku nie umiał nad sobą panować. Tłumaczyłam sobie, że jakoś to zniosę, że może jak znajdzie nową robotę, to się ułoży. Ale któregoś dnia podniósł rękę na Szymusia. A on był taki bezbronny, miał wtedy tylko dwa miesiące. Zabrałam go i uciekłam do koleżanki, tak jak stałam. Na szczęście było lato, wie pani, ciepło. Ale Roman się wtedy upił… i odebrał sobie życie, powiesił się. Przedtem jeszcze powysyłał do swojej rodziny esemesy, że to przeze mnie, bo odeszłam razem z jego dzieckiem. Znalazłam go następnego dnia… Tego widoku nie da się zapomnieć. Nigdy. Jego rodzice i bracia obwinili mnie za wszystko, wyrzucili z mieszkania. Na pogrzebie nawet nie pozwolili podejść do trumny, pożegnać go. I ja przepraszam, że płakałam, ale to wszystko ciągle do mnie wraca.

Zapewniłam, że nie ma za co przepraszać… i od razu zapytałam, czy potrzebuje jakiejś konkretnej pomocy. Odpowiedź po raz drugi zwaliła mnie z nóg.

Nie… ja tylko bardzo chciałam, żeby ktoś mnie wysłuchał. Mieszkam teraz z małym w domu samotnej matki, tam nie jest tak źle… Chce pani zobaczyć Szymusia? Mam go tu na zdjęciu. On jest cały czas taki uśmiechnięty. I tylko to jest ważne.

Jakiś  czas potem spotkałam Justynę i jej synka w supermarkecie. Stałam kilka koszyków za nią w kolejce do kasy; za daleko, żeby porozmawiać, ale na tyle blisko, aby widzieć, co kupuje: paczkę najtańszego makaronu, chleb i małe opakowanie pasztetu. Do tej pory na myśl o tym ogarnia mnie wstyd, że zabrakło mi refleksu (a może śmiałości?), by zapłacić za jej zakupy. Zauważyłam ją już wcześniej między regałami, może gdybym podeszła, zauważyła, co kupuje, udałoby mi się ją namówić na większe sprawunki na mój koszt.  Czasu już nie cofnę, ale za każdym razem, gdy jestem w tym sklepie, odruchowo rozglądam się za Justyną. Nawet nie wiem, czy skończyła szkołę, bo z powodu zmian w siatce godzin po semestrze przestałam mieć zajęcia z jej grupą. Życzę jej  z całego serca, aby los okazał się dla niej i Szymusia choć odrobinę sprawiedliwy.

Historia tej dziewczyny cały czas gdzieś we mnie siedzi – być może również ze względu na świadomość, że ona najprawdopodobniej nie jest jedyną słuchaczką po takich przejściach. Jednak bezpośrednim impulsem do opisania jej dzisiaj była niedawna rozmowa  z pewnym ojcem podczas wywiadówki, tym razem w szkole dziennej. Otóż po zebraniu podszedł do mnie rodzic nieuleczalnie chorego dziecka. Kiedy człowiek taki jak ja – zwyczajny i w ogólnym rozrachunku szczęśliwy – styka się z kimś, po kim widać tyle cierpienia, desperacji i przedziwnej mieszanki nadziei z rezygnacją, czuje się mały, bezsilny i w pewnej mierze niekompetentny. Chciałoby się przecież jakoś zadziałać; najlepiej wyciągnąć z torebki czarodziejską różdżkę, dotknąć nią tego ojca i tej Justyny z Szymusiem, a potem patrzeć, jak całe zło znika w mgnieniu oka; a jeśli nie, to chociaż powiedzieć coś mądrego, pokrzepiającego, niebrzmiącego jak pusty frazes. Niestety w takich momentach nic mądrego nie przychodzi do głowy.

W tym miejscu miała nastąpić puenta – podniosłe słowa o zawodzie nauczyciela, o tym, że przynoszenie pracy domu to nie tylko kartkówki i szkolna biurokracja, ale przede wszystkim ciężar cudzych doświadczeń. I jeszcze o tym, że to, co mnie porusza, jest chlebem powszednim rodzin zastępczych, które przecież co dzień dźwigają brzemię traum każdego z wychowanków.

Puenty jednak zabraknie. Napiszę tylko, że chciałabym, aby każdy z bohaterów mojego wpisu trafił na osobę, która będzie wiedziała, jak pomóc… i po prostu to zrobi.